POST OF THE DAY

July 24, 2014,Posted by: E-Journal

2008 ЙИЛ МИЛЛИЙ ҲИСОБЛАР ТИЗИМИДА ЭКСПОРТ ВА ИМПОРТ

Sponsor projects: Tashkent State University of Economics and CENTRE OF SCIENTIFIC PUBLICATIONS IN UZBEKISTAN 2008 ЙИЛ МИЛЛИЙ ҲИСОБЛАР ТИЗИМИДА ЭКСПОРТ ВА ИМПОРТ

Ушбу мақолада ялпи ички маҳсулотни харажатлар усули бўйича ҳисоблашнинг назарий-методологик асослари таҳлил қилинган. Шунингдек, ялпи ички маҳсулот(ЯИМ)ни ҳисоблашнинг ўзига хос хусусиятлари, уни такомиллаштиришга доир таклиф ва тавсиялар берилган.

Экспорт ва импорт ўз ичига товарлар ва хизматларни қамраб олади. Экспорт учун ҳам импорт учун ҳам товар ва хизматлар ўзгармас (доимий) баҳоларда ҳисобланади. Ушбу мақсад учун товарлар ва хизматлар учун мутлақо турли манбалардан олинган батамом турли дефляторлардан фойдаланилади.
Экспорт ва импорт товар ва хизматларни қамраб олади. Экспорт учун ҳам импорт учун ҳам товарлар ва хизматлар доимий нархларда ҳисобланади ва бу мақсад учун бутунлай ҳар хил бўлган, бутунлай турли хил манбалардан товарлар ва хизматлар учун олинган дефляторлардан фойдаланилади. Хизматлар билан ташқи савдо учун нарх индексининг ишончлилигини ошириш мақсадида ушбу соҳада маълумотларни яхшиланишига олиб келадиган янги тадқиқотлар олиб борилмоқда.
Товарларни импорт ва экспорти қийматини мулкчилик ҳуқуқи резидент-бирликдан норезидентга ўтиши амалга оширилган пайтда баҳоланиши даркор ва транспорт харажатларини таъминотчининг транспортга харажатларни харидор тўлайдиган нархга киритиши ёки киритмаслигига қараб қўшиш ёки қўшмаслик лозим. Бироқ амалиётда кўпчилик мамлакатлар божхона декларациясидан олинадиган товарлар импорти ва экспорти тўғрисидаги, яъни импорт СИФ (нарх, суғурта, фрахт) нархларида ва экспорт ФОБ (Фанко-борт) нархларда баҳоланган маълумотларга боғлиқ бўлади.
Бу мулкчилик ҳуқуқининг бошқага ўтиши ҳамма вақт экспорт қиладиган мамлакат чегарасида содир бўлишини англатади. Тўлов балансини тузишда товарлар импортини ФОБ нархларида баҳолаш даркор.
Товарлар учун батафсил экспорт нархлари индекси (ЭНИ) ва импорт нархлари индекси (ИНИ) мавжуд бўлган шароитда, Ласпейреснинг ҳажм индекси ва Пааше нарх индексидан фойдаланишни аппроксимациялаш учун максимал мумкин бўлган батафсил даражада товарлар экспорти ва импорти жорий қийматларини баҳолашни дефляциялаш мураккаб бўлмайди. Товарлар импорти ҳажми кўрсаткичларини ресурслар ва истеъмол жадвалларида ҳисоблаш учун СИФ нархларидаги маълумотларни ФОБ нархларига ўтказиш керак ёки ИНИни СИФ нархларига ўтказиш учун уларга тузатиш киритиш керак. Одатда ишчи тахминлар шундан иборатки, СИФ ва ФОБ аппроксимацияланади, мос ҳолда харидорлар нархи ва асосий нарх, аппроксимация адекватлиги транспорт устама нархларига боғланган ҳолатларга боғлиқ бўлади.
Экспорт нархлари индекси ва импорт нархлари индекси, асосан учта усулда ҳисобланади. Уларнинг тавсифи сезиларли даражада фойдаланиладиган дастлабки маълумотларга боғлиқ.
Биринчи ва устунлик қиладиган усул товарларни экспорт ва импорти тўғрисидаги мукаммал маълумотлар асосида ҳисобланган ва маъмурий божхона ҳужжатларидан олинган нарх бирлиги индексидан фойдаланиш ҳисобланади.
Нарх бирлиги индекси нарх индекси ҳисобланмайди, чунончи, уларнинг ўзгариши нархлар, шунингдек, миқдори (таркиби) ўзгариши оқибатида амалга ошиши мумкин. Бироқ улар кўпчилик мамлакатларда нарх индекслари ўрнини босувчи каби фойдаланилмоқда.
Иккинчи усул шундан иборатки, нарх индексини ҳисоблаш экспорт қилинган ва импорт қилинган репрезентатив товарлар нархлари тўғрисида кузатув олиб борадиган корхона ва ташкилотлар маълумотлари асосида амалга оширилади.
Кузатилган нархлар мукаммал таснифларга мувофиқ аниқланган товарларга тегишли бўлади ва шу тарзда ўша таснифдаги товар нархининг ўзгариши вақт бирлигида баҳоланиши мумкин.
Учинчи усул гибрид ёндашув ҳисобланади ва товарлар бир гуруҳи учун корхоналар кузатуви маълумотлари асосида ҳамда товарлар бошқа гуруҳи учун божхона маълумотлари асосида нарх бирлиги индексини ҳисоблашни ўз ичига олади.
Товарлар билан ташқи савдо статистикаси маълумотлари асосида олинган нарх бирлиги индексларидан фойдаланиш дефляторлар сифатида айрим эҳтиёткорликни талаб этади, мадомики улар нарх индексларига нисбатан тизимли хатоликни сақлаши мумкин. Нарх бирлиги индексларида тизимли хатолик биринчи навбатда божхона декларациясида сақланадиган бир жинсли бўлмаган товарлар гуруҳи тузилмасидаги ўзгаришларга боғлиқ, аммо кўпинча шу билан бирга товарлар миқдори тўғрисидаги сифатсиз маълумотларга ҳам боғлиқ бўлади. Биринчи омил савдо тузилмасида умумўсувчи дифференциация хос бўлган замонавий бозорлар учун айниқса муҳим.
Маълумотлар манбаи етишмаслигининг ортиши оқибатида охирги пайтда нарх бирлиги индекслари ёмонлашадилар. Бу товарлар савдоси тўғрисидаги
маълумотлар билан қамралмайдиган хизматлар савдоси ва электрон савдо улушининг ўсиши билан боғлиқ. Божхона ва валюта иттифоқлари аъзоси ҳисобланган мамлакатлар эҳтимол, иттифоқ ичида божхона ҳужжатларининг қўшимча маҳсулоти сифатида савдо оқимлари тўғрисидаги маълумотларга эга эмаслар.
Ниҳоят, ташқи савдонинг бир қисми божхона назорати томонидан қамраб олинмаган бўлиши мумкин, масалан, нарх бирлигини ўлчашда муаммолар юз берадиган электр энергияси савдоси, газ ёки сув ёки катта машиналар ва кемалар каби нодир товарлар савдоси.
Хизматлар билан халқаро савдода нарх индекслари учун жорий маълумотлар манбаи бошқа соҳаларга кўра тўлиқ ҳисобланмайди.
Агар хизматлар экспорти ва импорти учун экспорт нархлари индекси ва импорт нархлари индекси мавжуд бўлса, улардан ҳажмни зарур баҳоларини олишда фойдаланиш мумкин. Агар улар бўлмаса, хизматлар экспорти ҳажми баҳолари ишлаб чиқарувчилар нархи индекси ва истеъмол нархлари индексидан фойдаланган ҳолда ҳисобланиши мумкин.
Масалан, юк ташиш хизматлари ҳажми баҳолари транспорт турлари бўйича ишлаб чиқарувчилар нархи индексидан фойдаланган ҳолда ҳисобланиши мумкин, худди шу пайтда меҳмонхоналар хизмати ҳажми баҳолари тегишли истеъмол нархлари индексларидан фойдаланиб олиниши мумкин. Агар, хизматлар импорти учун импорт нархлари индекси тўғрисидаги маълумотлар бўлмаса, у ҳолда, эҳтимол, алмаштириш курсининг ўзгаришига тузатишлар киритилган хизматларни экспорт қилувчи мамлакатлар нарх индексларидан фойдаланишга тўғри келади.
Шуни ҳам назарда тутиш зарурки, товарлар импорти баҳоланган ҳолларда жумладан, транспорт хизмати ҳам, мазкур транспорт хизматларини умумий хизматлар импортидан чиқариб ташлаш лозим.
Фойдаланилган адабиётлар рўйхати
1. Мирзиёев Ш.М. 2019 йилда мамлакатимизни ривожлантиришнинг энг муҳим устувор вазифалари тўғрисидаги Ўзбекистон Республикаси Президентининг Парламентга Мурожаатномаси. 2018 йил 28 декабрь.
2. Агапова Т.А., Серегина С.Ф. Макроэкономика. Учебник.-7-е изд.перераб. и доп. –М.: Дело и сервис, 2007. 25 стр.
3. Васильева А.В. Макроэкономическая статистика и национальное счетоводство. М.: МЭСИ, 2015 й.- 123-б. 4. Ғойибназаров Б.К. “Ўзбекистон Республикасида миллий ҳисоблар тизимини ишлаб чиқишнинг илмий-методологик асослари” (статистик аспект) и.ф.д. даражасини олиш учун ёзилган диссертация автореферати.- Т.:ТДИУ. 2006.32 б.
5. Золотачук В.В. Макроэкономика. Учбник. – М:. Инфра –М, 2014. 107 стр.
6. Мамбетжанов Қ.Қ. Ялпи ички маҳсулотни харажатлар бўйича ҳисоблаш усулини такомиллаштириш йўллари // Иқтисод ва молия / Экономика и финансы 2017, 9
7. Макроэкономическая статистика. Практикум. М.: Финансовый ун-т, 2015 й.- 149-б. 8. Маткаримова И. А. Ялпи ички маҳсулот ҳажмини бахолаш усуллари (миллий ҳисоблар тизими асосида) // Молодой ученый. — 2017. — №16.2. — С. 16-19. — URL https://moluch.ru/archive/150/42520/ (дата обращения: 19.02.2019).
9. Рустамов Н.И.Ялпи ички маҳсулот кўрсаткичи тўғрисидаги илмий назариялар ва унинг ҳисобланишига доир мулоҳазалар. // “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 3, май-июнь, 2016 йил.
10. Носова С.С. Макроэкономика. Учебное пособие – М:. КНОРУС. 2014. 33 стр.
11. Пол А. Самуэльсон, Вильям Д. Нордхаус. Экономика. Пер с анг.– М:. Инфра –М, 2000. 442 стр.


THE ROLE OF DIGITAL ECONOMY IN UZBEKISTAN

2008 ЙИЛ МИЛЛИЙ ҲИСОБЛАР ТИЗИМИДА ЭКСПОРТ ВА ИМПОРТ

From the advent of the Internet our whole world is associated with it. Now we do shopping online, we run and promote our business by using browsers as well as applications. Moreover, most of the bank and tax operations are being carried out with electronic devises. Nowadays we are coming across with words with prefix ‘e’ which means online version such as e-commerce, e-business, e-government, e-learning and others. The most interesting side is analyzing impact of digital economy on developing countries in order to be much informed about our benefits from it. Digital economy is defined as an economy that focuses on digital technologies, i.e. it is based on digital and computing technologies. It essentially covers all business, economic, social, cultural etc. activities that are supported by the web and other digital communication technologies. The term was first coined in a book “The Digital Economy: Promise and Peril in the Age of Networked Intelligence” by author Don Tapscott in 1995. There are three main components of this economy, namely,  e-business  e-business infrastructure  e-commerce In the last 15 years, we have seen the tremendous growth of digital platforms and their influence on our lives. Now consumers are influenced by things they see on social media (Facebook, Twitter, Instagram) and other such popular websites (youtube etc).
According to opinions of Kazakhstan researchers:” Modern achievements in development of global information and communication technologies or the Internet technologies led to formation of the global electronic environment for economic activity that, in turn, opened new opportunities for organizational and institutional design in business and other spheres of social and economic activity of the person. It is acknowledged that ICT has the crucial role in connecting people and communities; increasing innovation and productivity; improving standards of living; enhancing competitiveness and economic and societal modernization, bridging economic and social divides as well as reducing poverty across the globe”1.
If we turn to assessing the role of digital economy in transition economies, we can say that it can enhance lifestyle of citizens of the developing countries. Now many this type of countries are trying to have bigger share in e-commerce globally and regionally, as it can simplify market operations ,widen the options for costumers and make products easily reachable for every inhabitant. Unfortunately, e-commerce is sphere which is still underdeveloped in Uzbekistan and there are not any official numbers that can indicate electronic trading on the market value or revenue. Nevertheless, in May 2018, the President of The Uzbekistan Shavkat Mirziyoyev
1 G. M. K. Berdykulova, A. I. U. Sailov, S. Y. K. Kaliazhdarova, and E. B. U. Berdykulov, “The Emerging Digital Economy: Case of Kazakhstan,” Procedia - Soc. Behav. Sci., vol. 109, pp. 1287–1291, 2014.
signed a decree “On measures for the accelerated development of e-commerce", and approved the "Program for the Development of E-commerce in Uzbekistan for 2018-2021". As a result, the market is expected to grow significantly in the next few years. “According to WTO, the Internet is revolutionizing the distribution of tourism information and sales. An increasing proportion of Internet users are buying on–line and tourism will gain a larger and larger share of the online commerce market”2. If we evaluate the significance of the Internet in tourism, we can say that in current days we are used to booking in advance rooms in hotels as well as tickets by using online transactions and payments. Therefore, now people have huge demand for credit cards which are accepted internationally that ,in turn, can decrease need for money in the form of physical banknotes and coins. With initiative of the President of the Republic of Uzbekistan Shavkat Mirziyoyev new type of payment card has been introduced to society in recent days that was named “Humo”. “Humo” is designed for Improve quick money transactions and operations. Figure 1 Source: https://inform.tmforum.org/sponsored-feature/2014/07/role-policy-real-time-charging-new-digital-economy/ If electronic data which are exchanged through electronic commerce are exposed to theft, falsification or unauthorized access, there will be remarkable damage in the degree of trust for the foundation of the digital economy. Also, neglecting social problems accompanying the development of the digital economy, including the problems of the circulation of obscene information and the obstruction of privacy, and consumer-related problems, will make it impossible to assure security in economic activities. In order to realize the sound development of the digital economy, these problems should be adequately dealt with, basically through technology and the marketplace.[2]
According to the press service of the Ministry of Information Technologies and Communications, the draft resolution of the Cabinet of Ministers sets the following directions for the development of digital economy in the Republic of Uzbekistan:
2 S. B. Hojeghan and A. N. Esfangareh, “Digital economy and tourism impacts, influences and challenges,” Procedia - Soc. Behav. Sci., vol. 19, pp. 308–316, 2011.
- identification of state and economic bodies, local self-government bodies on the basis of necessary information systems and resources, implementation of software and electronic services;
- creation of favorable conditions for attracting foreign investments in the country by organizing the technology market and technology parks on the basis of the digital economy, information technologies market, including public-private partnerships;
- coordination of modern telecommunication infrastructure, development of communication technologies and networks, introduction of modern telecommunication services;
-improvement of the system of training qualified personnel. At the same time, by 2030 it is planned to implement measures to develop the concept of "Digital Uzbekistan". Figure 2
The digital economy platform is the product of Information and Communications Technology (ICT) investment, innovation, and shared dependencies. As the creators and stewards of this growing digital ecosystem, we have an opportunity and responsibility to work together to drive collective actions that can build greater trust and resiliency, and drive continued economic growth in Uzbekistan.

Source: here. This post is sponsored by Tashkent State University of economics

Leave a comment

No comments yet...

All the projects

  • Blog
  • E-journal project
  • Contact us

    Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti

    Manzil: Toshkent sh. Islom Karimov ko‘chasi 49-uy

    Telefon: (0 371) 232-64-21

    Faks: (0 371) 239-41-23

    Website: https://tsue.uz

    Copyrights © 2015 Blogging All rights reserved | Powered by NewSite Uz