POST OF THE DAY

July 24, 2014,Posted by: E-Journal

БАНК РИСКЛАРИНИ БОШҚАРИШ ТИЗИМИНИ ТАКОМИЛЛАШТИРИШ

Sponsor projects: Tashkent State University of Economics and CENTRE OF SCIENTIFIC PUBLICATIONS IN UZBEKISTAN БАНК РИСКЛАРИНИ БОШҚАРИШ ТИЗИМИНИ ТАКОМИЛЛАШТИРИШ

Ушбу илмий тезисда рискларнинг иқтисодий моҳияти, уларни самарали бошқаришдаги муаммолар ва бошқаришни такомиллаштириш масалалари тадқиқ этилган.

Банк рисклари иқтисодий рисклар тизимига киради, шунинг учун у табиатан мураккаб тузилган. Тизим доирасида улар иқтисодий рисклар таъсирини сезадилар. Айрим муаллифлар банк рискининг банк зарарлари пайдо бўлиш эҳтимоли сифатида ифодалашга қўшилмайдилар ва бу рискни қарорларни қабул қилишда ноаниқ ахборотлардан фойдаланиш деб тушунадилар.
Агар рискнинг туб моҳиятини кўриб чиқадиган бўлсак, "риск"сўзи испанча-португалча сўздан олинган бўлиб "сув остидаги қоя" деган маънони билдиради. Шунинг учун ҳам риск хавф туғдириш эҳтимоли мавжудлигини ифода қилади.
Рискни таърифлаганда, уни зарар билан боғлиқ хавф-хатар, ноаниқлик дейиш риск тушунчасининг моҳиятини тўла ифодалай олмайди.
Таҳлиллар натижасида шундай хулосага келдикки, банк риски – бу энг аввало, фаолиятнинг ўзига хос туридир. Риск – бу ноаниқлик эмас, ноаниқлик шароитида иқтисодий субъектларни фаолият кўрсатишидир.
Агар банк рискига тўлиқ таъриф берадиган бўлсак банк риски бу бизнинг фикримизча – банк фаолиятига таъсир қилувчи иқтисодий, молиявий, ижтимоий, сиёсий, технологик ички ва (ёки) ташқи омилларга боғлиқ бўлган ҳолатлар натижасида банк фаолиятига хос бўлган молиявий зарарлар кўриш ва (ёки) банк ликвидлиги (банк ўз мажбуриятларини вақтида бажариш қобилияти) ни тўлиқ ёки қисман йўқотиш хавфининг мавжудлигидир.
Бизга маълумки, банк фаолиятида кредит, бозор, фонд, валюта, фоиз, ликвидлилик, операцион, хуқуқий, фирибгарлик каби риск турлари мавжуд.
Бугунги кунда мамлакатимиз тижорат банкларида рискларни самарали бошқаришга тўсиқ бўлаётган қатор муаммолар мавжуд. Хусусан:
1.Тижорат банклари мижозларининг узоқ муддатли депозитлардан оладиган реал қийматининг девальвация ва инфляция таъсирида реал қийматининг пасайиши.
Агар инфляция даражаси ва девальвация суръатини қўшиб ҳисоблайдиган бўлсак, у ҳолда, банклар мижозларининг узоқ муддатли депозитлардан оладиган реал қийматини анчагина катта миқдорга пасайганлигининг гувоҳи бўламиз.
2. Тижорат банкларида трансформация рискининг мавжудлиги ва унинг банкларнинг депозит базаси барқарорлигига нисбатан салбий таъсирининг
мавжудлиги. Трансформация риски тижорат банкларининг ликвидлилиги ва тўловга қобиллигига нисбатан кучли салбий таъсирни юзага келтиради. Бунинг натижасида банкларнинг депозитларга фоиз тўлаш имконияти пасаяди, жалб қилинган депозитларнинг асосий қарз суммаси ва уларга ҳисобланган фоизларни ўз вақтида ва тўлиқ қайтара олиши қийинлашади.
3. Тижорат банклари қўшимча капиталининг етарли эмаслиги.
Таҳлилларнинг натижалари шуни кўрсатдики, ҳозирги даврда республикамиз тижорат банкларида қўшимча капиталнинг умумий капитал ҳажмидаги салмоғи ўртача 5-6 фоизни ташкил этмоқда.
Ривожланган мамлакатларнинг банк амалиётида тижорат банклари қошида траст, лизинг, факторинг ва форфейтинг компаниялари каби кредит муассасаларини очиш кенг тарқалган. Бунинг натижасида уларнинг актив опеарцияларини ривожлантириш имкони юзага келади ҳамда қўшимча капитали миқдори ошади.
4.Республикамиз тижорат банклари капитал базасининг барқарорлигини ошириш билан боғлиқ бўлган муаммолар.
Ушбу муаммоларга қўшимча яна қуйидаги долзарб муаммоларни ҳам киритиш мумкин:
–республикамиз тижорат банклари умумий капиталининг ҳажмида нобарқарор ресурс манбаи бўлган девальвация захирасининг юқори салмоққа эга эканлиги;
–мамлакатимиз тижорат банкларида жорий йил фойдаси ва тақсимланмаган фойданинг умумий капитал ҳажмидаги салмоғининг кичиклиги;
Бизнинг фикримизча тижорат банкларида рискларини бошқариш сиёсатида қуйидаги устувор масалаларга эътибор қаратиш лозим:
 банк фаолиятинининг комплекс тарзда таҳлил этиш асосида унинг ривожининг устувор йуналишларини белгилаб олиш;
 банк депозит базасини оптимал равишда саклаб туриш ва унинг ўзгарувчанлигини назорат қилиш борасида математик моделларга асосланган холда кенг кўламда таҳлил этишни тадбиқ этиш;
 банк ходимларининг малакасини халкаро андозаларга мос келадиган даражага етказиш ва шахсий манфаатдорлигини ошириш борасида чора-тадбирларни ишлаб чиқиш;
 миллий банклар томонидан фоиз ставкасини бошқаришга оид халқаро банк иши тажрибасида қўулланилаётган усулларни жорий этиш.
Мазкур чора-тадбирларнинг тижорат банклар томонидан ишлаб чиқилиши рискларни рационал равишда бошқаришга ва банк фаолиятини оптималлашувига хизмат қилади. Бу эса ўз навбатида мамлакатимиз банк тизимининг барқарорлигини таъминлашга хизмат қилади.
Шунингдек, банкларда ижобий натижага эришишда қўйидагиларга эътибор қаратилиши мақсадга мувофиқдир:
1. Банкларнинг иқтисодий жиҳатдан бақувват мижозларни жалб қилиш сиёсатини янада такомиллаштириш орқали депозит маблағлари таркибидаги талаб қилиб олингунча сақланадиган маблағларни муддатли депозитларга
ўтказиш лозим. Яъни, тижорат банкларининг молиявий жиҳатдан барқарор ва «узун» маблағларининг салмоғини оширишга эришиш зарур. Бунда юридик шахслар депозитларининг аҳамияти муҳим ҳисобланади. Бу тадбирнинг амалга оширилиши натижасида хозирги кунда тижорат банклари амалиётида салбий ҳолат сифатида учраб турган «ресурсларнинг танқислиги» ва вакиллик ҳисобварақлардаги зиддиятли ҳолатларнинг олди олинади.
2. Банк депозит сертификатларини кенг кўламда жорий этиш.
3. Тижорат банкларининг жалб қилинган маблағлари таркибидаги банклараро кредитларнинг ҳажмини кескин оширмаслик чораларини кўриш лозим, чунки ушбу маблағлар ҳисобидан берилаётган кредитларнинг қайтиши ва кутилаётган фойданинг хатар даражасини аниқ баҳоламаслик, банкни иқтисодий жиҳатдан мушкул ҳолатга солиб қўйиши мумкин.
4. Кредитлар ажратишда уларни узоқ муддатли бўлиши давр талаби эканлигини ҳисобга олиб, узоқ муддатли депозитларни рағбатлантириш чора-тадбирларини кўриш. Бунда давлат томонидан тижорат банкларига жалб қилинган депозитлар учун солиқ имтиёзларининг аҳамияти беқиёсдир.
5. Тижорат банкларида омонат(айниқса, узоқ муддатли ва жамғарма) турларини кўпайтириш, аҳоли қўлидаги вақтинча бўш пул маблағларини жалб қилиш ҳамда аҳолини дивидендларини асосий даромад манбаи сифатида шакллантириш ва қарашга ўргатиш.
6. Мамлакатимизда иккиламчи қимматли қоғозлар бозорининг етарли даражада ривожланмаётганлиги тижорат банкларининг оддий ва имтиёзли акцияларини ушбу бозорда доимий олди-сотди объектига айланишига тўсқинлик қилмоқда (тижорат банклари учун иккиламчи қимматли қоғозлар бозорида қатнашишда фойдалилик даражасининг пастлиги).
Аҳоли ва хўжалик юритувчи субъектларнинг банк тизимига бўлган ишончини янада ошириш учун яратилган кафолатлар уларнинг банклардаги депозитлари, айниқса муддатли ва жамғарма депозитлари ҳажмининг юқори суръатларда ўсишига ёрдам беради.
Фойдаланилган адабиётлар
1.А.Я. Абдуллаев “Тижорат банкларининг ликвидлик даражасини ошириш : муаммо ва ечимлар”. Т.: Фан ва технологиялар, 2017.
2.«Анализ банковских рисков» Х. Ван Грюнинг, С.Б.Братанович, Москва-2004 йил. 3.Нафасов Д. Б. “Тижорат банклари рискларини бошқаришнинг назарий ва амалий асосларини такомиллаштириш” 08.00.07- Молия, пул муомаласи ва кредит мутахассислиги Иқтисод фанлари бўйича (Phd) фалсафа доктори даражасини олиш учун ёзилган диссертация Автореферати 2018й.
4.Т.Каралиев, Т.Бобакулов, Ш.Абдуллаева. Банк иши.Дарслик.-Т.:”Фан ва технология”, 2016й.-640 бет


THE ROLE OF DIGITAL ECONOMY IN UZBEKISTAN

БАНК РИСКЛАРИНИ БОШҚАРИШ ТИЗИМИНИ ТАКОМИЛЛАШТИРИШ

From the advent of the Internet our whole world is associated with it. Now we do shopping online, we run and promote our business by using browsers as well as applications. Moreover, most of the bank and tax operations are being carried out with electronic devises. Nowadays we are coming across with words with prefix ‘e’ which means online version such as e-commerce, e-business, e-government, e-learning and others. The most interesting side is analyzing impact of digital economy on developing countries in order to be much informed about our benefits from it. Digital economy is defined as an economy that focuses on digital technologies, i.e. it is based on digital and computing technologies. It essentially covers all business, economic, social, cultural etc. activities that are supported by the web and other digital communication technologies. The term was first coined in a book “The Digital Economy: Promise and Peril in the Age of Networked Intelligence” by author Don Tapscott in 1995. There are three main components of this economy, namely,  e-business  e-business infrastructure  e-commerce In the last 15 years, we have seen the tremendous growth of digital platforms and their influence on our lives. Now consumers are influenced by things they see on social media (Facebook, Twitter, Instagram) and other such popular websites (youtube etc).
According to opinions of Kazakhstan researchers:” Modern achievements in development of global information and communication technologies or the Internet technologies led to formation of the global electronic environment for economic activity that, in turn, opened new opportunities for organizational and institutional design in business and other spheres of social and economic activity of the person. It is acknowledged that ICT has the crucial role in connecting people and communities; increasing innovation and productivity; improving standards of living; enhancing competitiveness and economic and societal modernization, bridging economic and social divides as well as reducing poverty across the globe”1.
If we turn to assessing the role of digital economy in transition economies, we can say that it can enhance lifestyle of citizens of the developing countries. Now many this type of countries are trying to have bigger share in e-commerce globally and regionally, as it can simplify market operations ,widen the options for costumers and make products easily reachable for every inhabitant. Unfortunately, e-commerce is sphere which is still underdeveloped in Uzbekistan and there are not any official numbers that can indicate electronic trading on the market value or revenue. Nevertheless, in May 2018, the President of The Uzbekistan Shavkat Mirziyoyev
1 G. M. K. Berdykulova, A. I. U. Sailov, S. Y. K. Kaliazhdarova, and E. B. U. Berdykulov, “The Emerging Digital Economy: Case of Kazakhstan,” Procedia - Soc. Behav. Sci., vol. 109, pp. 1287–1291, 2014.
signed a decree “On measures for the accelerated development of e-commerce", and approved the "Program for the Development of E-commerce in Uzbekistan for 2018-2021". As a result, the market is expected to grow significantly in the next few years. “According to WTO, the Internet is revolutionizing the distribution of tourism information and sales. An increasing proportion of Internet users are buying on–line and tourism will gain a larger and larger share of the online commerce market”2. If we evaluate the significance of the Internet in tourism, we can say that in current days we are used to booking in advance rooms in hotels as well as tickets by using online transactions and payments. Therefore, now people have huge demand for credit cards which are accepted internationally that ,in turn, can decrease need for money in the form of physical banknotes and coins. With initiative of the President of the Republic of Uzbekistan Shavkat Mirziyoyev new type of payment card has been introduced to society in recent days that was named “Humo”. “Humo” is designed for Improve quick money transactions and operations. Figure 1 Source: https://inform.tmforum.org/sponsored-feature/2014/07/role-policy-real-time-charging-new-digital-economy/ If electronic data which are exchanged through electronic commerce are exposed to theft, falsification or unauthorized access, there will be remarkable damage in the degree of trust for the foundation of the digital economy. Also, neglecting social problems accompanying the development of the digital economy, including the problems of the circulation of obscene information and the obstruction of privacy, and consumer-related problems, will make it impossible to assure security in economic activities. In order to realize the sound development of the digital economy, these problems should be adequately dealt with, basically through technology and the marketplace.[2]
According to the press service of the Ministry of Information Technologies and Communications, the draft resolution of the Cabinet of Ministers sets the following directions for the development of digital economy in the Republic of Uzbekistan:
2 S. B. Hojeghan and A. N. Esfangareh, “Digital economy and tourism impacts, influences and challenges,” Procedia - Soc. Behav. Sci., vol. 19, pp. 308–316, 2011.
- identification of state and economic bodies, local self-government bodies on the basis of necessary information systems and resources, implementation of software and electronic services;
- creation of favorable conditions for attracting foreign investments in the country by organizing the technology market and technology parks on the basis of the digital economy, information technologies market, including public-private partnerships;
- coordination of modern telecommunication infrastructure, development of communication technologies and networks, introduction of modern telecommunication services;
-improvement of the system of training qualified personnel. At the same time, by 2030 it is planned to implement measures to develop the concept of "Digital Uzbekistan". Figure 2
The digital economy platform is the product of Information and Communications Technology (ICT) investment, innovation, and shared dependencies. As the creators and stewards of this growing digital ecosystem, we have an opportunity and responsibility to work together to drive collective actions that can build greater trust and resiliency, and drive continued economic growth in Uzbekistan.

Source: here. This post is sponsored by Tashkent State University of economics

Leave a comment

No comments yet...

All the projects

  • Blog
  • E-journal project
  • Contact us

    Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti

    Manzil: Toshkent sh. Islom Karimov ko‘chasi 49-uy

    Telefon: (0 371) 232-64-21

    Faks: (0 371) 239-41-23

    Website: https://tsue.uz

    Copyrights © 2015 Blogging All rights reserved | Powered by NewSite Uz